Zespół Słownika Historyczno-Geograficznego Mazowsza w Średniowieczu

Kierownik: dr Anna Sala
dr Andrzej Buczyło
dr Tomasz Jaszczołt
mgr Marta Piber-Zbieranowska

Zespół Słownika Historyczno-Geograficznego Mazowsza w Średniowieczu powstał w 2012 r. Pod opieką znajduje się stworzona jeszcze przez prof. Adama Wolffa i od lat stale narastająca kartoteka Słownikowa. Gromadzi ona wypisy źródłowe dotyczące wszystkich osad oraz obiektów fizjograficznych średniowiecznego Mazowsza w granicach przedrozbiorowych, tj. w ramach województw płockiego, rawskiego i mazowieckiego. Skany poszczególnych kart umieszczane są stopniowo w Internecie w ramach Repozytorium Cyfrowego Instytutów Naukowych (www.rcin.org.pl) pod adresem http://www.rcin.org.pl/dlibra/publication?id=8825&tab=3 [dostęp 10.06.2016]. Kartoteka stanowi podstawę prac nad przygotowywaniem Słownika historyczno-geograficznego Mazowsza w średniowieczu. Obecnie ukazuje się on w zeszytach poświęconych poszczególnym ziemiom, w ramach woj. mazowieckiego. Aktualnie prowadzone są prace nad kolejnym zeszytem Słownika, obejmującym ziemię liwską. Przewidywany termin jego publikacji to początek 2017 r.

Jako pasjonatki historii Mazowsza, członkinie zespołu zajmują się nią również w ramach prac indywidualnych. Edytorskie zacięcie dr Anny Saliny realizuje się poprzez przygotowywanie krytycznych wydań źródeł mazowieckich. Obecnie we współpracy z mgr Ingą Stembrowicz z Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie pracuje ona nad opublikowaniem całości Metryki Mazowieckiej z zapiskami lat 1471-1526 (MK 8). Zainteresowania badawcze mgr Marty Piber-Zbieranowskiej dotyczą zwłaszcza ostatniego ćwierćwiecza niezależności politycznej Księstwa Mazowieckiego, a w szczególności rządów regencyjnych księżnej Anny Radziwiłłówny, która, po śmierci swego męża ks. Konrada III, sprawowała w latach 1503-1518 władzę w imieniu swych małoletnich synów – Stanisława i Janusza. Temu zagadnieniu poświęcona jest przygotowywana obecnie jej praca doktorska.

W 2015 r. został utworzony podzespół mający za zadanie opracowanie Słownika historyczno-geograficznego Podlasia. W jego skład wchodzą: dr Tomasz Jaszczołt i dr Andrzej Buczyło. Prace nad Słownikiem rozpoczął już w latach 60. XX w. prof. Jerzy Wiśniewski. Przedwczesna śmierć (zm. w 1983 r.) nie pozwoliła mu dokończyć planowanego zamierzenia. Prof. Wiśniewski zaczął tworzyć kartotekę Słownika podlaskiego, która znajduje się obecnie w posiadaniu jego spadkobierców. Planowane jest jej zdigitalizowanie i umieszczenie w Internecie, podobnie jak kartoteki mazowieckiej prof. Wolffa. Nowe możliwości, jakie pojawiły się po uzyskaniu dostępu do archiwów i bibliotek wschodnich, pozwalają znacznie rozszerzyć zakres kwerend i źródeł wykorzystanych przy pracach nad Słownikiem.

Słownik podlaski w odróżnieniu do dotychczas opracowywanych obszarów ma objąć kwerendą źródłową materiały do 1569 r., z wykorzystaniem ważniejszych źródeł także do przełomu XVI i XVII w. Słownik będzie przygotowywany w jednym ciągu alfabetycznym obejmującym miejscowości i obiekty fizjograficzne województwa podlaskiego w granicach z 1569 roku (z niewielkimi wyjątkami), czyli bez powiatów: brzeskiego, kamienieckiego i kobryńskiego, które w 1566 r. zostały oddzielone i utworzyły odrębne województwo brzeskie litewskie. Województwo podlaskie od tego czasu składało się z trzech ziem: bielskiej, drohickiej i mielnickiej. Szacowana liczba haseł wyniesie ok. 2100 obiektów osadniczych. Wydanie pierwszego zeszytu Słownika obejmującego hasła na litery A-C planowane jest na 2020 r.

Dr Tomasz Jaszczołt zajmuje się badaniem stosunków własnościowych i osadnictwa na terenie województwa podlaskiego w XV-XVII w. Bada także rozwój i formowanie sieci parafialnej Kościoła rzymsko-katolickiego na terenie Podlasia w tym okresie. Współuczestniczył również w opracowaniu spisów duchowieństwa rzymsko-katolickiego Wielkiego Księstwa Litewskiego z XIV-XVI w. (obecnie przygotowywane są uzupełnienia). Opracował szereg artykułów nt. genealogii rodzin szlacheckich z terenu województwa podlaskiego. Ponadto przygotowuje uaktualniony spis urzędników podlaskich do 1569 r., który ma objąć także urzędy występujące na Podlasiu do tego roku a pominięte w spisach wydanych drukiem.

Dr Andrzej Buczyło zajmuje się historią Podlasia i ziemi brzeskiej od XV do XVIII w. Bada również kształtowanie się sieci parafialnej Kościołów wschodnich (prawosławnego i unickiego) na wspomnianym obszarze. W kręgu jego zainteresowań znajdują się także dzieje klasztorów do XIX w. oraz szeroko pojęte nauki pomocnicze historii.

Dotychczas opublikowane zeszyty Słownika historyczno-geograficznego Mazowsza w średniowieczu:
– Słownik historyczno-geograficzny ziemi wyszogrodzkiej w średniowieczu, oprac. A. Wolff i A. Borkiewicz-Celińska, pod red. J. Wiśniewskiego i [następnie] A. Gąsiorowskiego, Wrocław 1971;
– Słownik historyczno-geograficzny województwa płockiego w średniowieczu, oprac. A. Borkiewicz-Celińska, pod red. J. Wiśniewskiego i [następnie] A. Gąsiorowskiego, Wrocław 1980-1981, Warszawa 1998-2000.
Te zeszyty dostępne są także w wersji elektronicznej na stronie: www.slownik.ihpan.edu.pl
– Słownik historyczno-geograficzny ziemi warszawskiej w średniowieczu, oprac. A. Wolff, K. Pacuski, do druku podały M. Piber-Zbieranowska, A. Salina, pod redakcją T. Jurka, Warszawa 2013.

Z zasobów Kartoteki Wolffa można korzystać na miejscu (IH PAN, pok. 16) jedynie po wcześniejszym umówieniu się – telefonicznie (22 831 63 38) lub mailowo slownik_maz@ihpan.edu.pl