Zespół Słownika Historyczno-Geograficznego Mazowsza i Podlasia w Średniowieczu

Kierownik: dr Anna Sala

dr Andrzej Buczyło
dr Tomasz Jaszczołt
mgr Marta Piber-Zbieranowska

Współpracownicy:
mgr Michał Zbieranowski

 

Zespół Słownika Historyczno-Geograficznego Mazowsza w Średniowieczu powstał w 2012 r. Pod opieką znajduje się stworzona jeszcze przez prof. Adama Wolffa i od lat stale narastająca kartoteka Słownikowa. Gromadzi ona wypisy źródłowe dotyczące wszystkich osad oraz obiektów fizjograficznych średniowiecznego Mazowsza w granicach przedrozbiorowych, tj. w ramach województw płockiego, rawskiego i mazowieckiego. Skany poszczególnych kart umieszczane są stopniowo w Internecie w ramach Repozytorium Cyfrowego Instytutów Naukowych (www.rcin.org.pl) pod adresem http://www.rcin.org.pl/publication/8825 [dostęp 10.06.2016]. Kartoteka stanowi podstawę prac nad przygotowywaniem Słownika historyczno-geograficznego Mazowsza w średniowieczu. Obecnie ukazuje się on w zeszytach poświęconych poszczególnym ziemiom, w ramach woj. mazowieckiego.  Zakończono właśnie prace nad zeszytem Słownika obejmującym ziemię liwską. Ukazał się on w czerwcu 2017 r. Aktualnie prowadzone są prace nad kolejnym zeszytem. Będzie to pierwszy z przewidywanych czterech zeszytów dotyczących ziemi czerskiej. Jego publikacja planowana jest na koniec 2020 r.

Jako pasjonatki historii Mazowsza, członkinie zespołu zajmują się nią również w ramach prac indywidualnych. Edytorskie zacięcie dr Anny Saliny realizuje się poprzez przygotowywanie krytycznych wydań źródeł mazowieckich. Obecnie we współpracy z mgr Ingą Stembrowicz z Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie pracuje ona nad opublikowaniem całości Metryki Mazowieckiej z zapiskami lat 1471–1526 (MK 8). Zainteresowania badawcze mgr Marty Piber-Zbieranowskiej dotyczą zwłaszcza ostatniego ćwierćwiecza niezależności politycznej Księstwa Mazowieckiego, a w szczególności rządów regencyjnych księżnej Anny Radziwiłłówny, która, po śmierci swego męża ks. Konrada III, sprawowała w latach 1503–1518 władzę w imieniu swych małoletnich synów – Stanisława i Janusza. Temu zagadnieniu poświęcona jest przygotowywana obecnie jej praca doktorska.

W 2015 r. został utworzony podzespół mający za zadanie opracowanie Słownika historyczno-geograficznego Podlasia. W jego skład wchodzą: dr Tomasz Jaszczołt i dr Andrzej Buczyło. Prace nad Słownikiem rozpoczął już w latach 60. XX w. prof. Jerzy Wiśniewski. Przedwczesna śmierć (zm. w 1983 r.) nie pozwoliła mu dokończyć planowanego zamierzenia. Prof. Wiśniewski zaczął tworzyć kartotekę Słownika podlaskiego, która znajduje się obecnie w posiadaniu jego spadkobierców. Planowane jest jej zdigitalizowanie i umieszczenie w Internecie, podobnie jak kartoteki mazowieckiej prof. Wolffa. Nowe możliwości, jakie pojawiły się po uzyskaniu dostępu do archiwów i bibliotek wschodnich, pozwalają znacznie rozszerzyć zakres kwerend i źródeł wykorzystanych przy pracach nad Słownikiem.

Słownik podlaski w odróżnieniu do dotychczas opracowywanych obszarów ma objąć kwerendą źródłową materiały do 1569 r., z wykorzystaniem ważniejszych źródeł także do przełomu XVI i XVII w. Słownik będzie przygotowywany w jednym ciągu alfabetycznym obejmującym miejscowości i obiekty fizjograficzne województwa podlaskiego w granicach z 1569 roku (z niewielkimi wyjątkami), czyli bez powiatów: brzeskiego, kamienieckiego i kobryńskiego, które w 1566 r. zostały oddzielone i utworzyły odrębne województwo brzeskie litewskie. Województwo podlaskie od tego czasu składało się z trzech ziem: bielskiej, drohickiej i mielnickiej. Szacowana liczba haseł wyniesie ok. 2100 obiektów osadniczych. Wydanie pierwszego zeszytu Słownika obejmującego hasła na litery A–C planowane jest na 2020 r.

Dr Tomasz Jaszczołt zajmuje się badaniem stosunków własnościowych i osadnictwa na terenie województwa podlaskiego w XV–XVII w. Bada także rozwój i formowanie sieci parafialnej Kościoła rzymsko-katolickiego na terenie Podlasia w tym okresie. Współuczestniczył również w opracowaniu spisów duchowieństwa rzymsko-katolickiego Wielkiego Księstwa Litewskiego z XIV–XVI w. (obecnie przygotowywane są uzupełnienia). Opracował szereg artykułów nt. genealogii rodzin szlacheckich z terenu województwa podlaskiego. Ponadto przygotowuje uaktualniony spis urzędników podlaskich do 1569 r., który ma objąć także urzędy występujące na Podlasiu do tego roku, a pominięte w spisach wydanych drukiem.

Dr Andrzej Buczyło zajmuje się historią Podlasia i ziemi brzeskiej od XV do XVIII w. Bada również kształtowanie się sieci parafialnej Kościołów wschodnich (prawosławnego i unickiego) na wspomnianym obszarze. W kręgu jego zainteresowań znajdują się także dzieje klasztorów do XIX w. oraz szeroko pojęte nauki pomocnicze historii.

 

Dotychczas opublikowane zeszyty Słownika historyczno-geograficznego Mazowsza w średniowieczu:
Słownik historyczno-geograficzny ziemi wyszogrodzkiej w średniowieczu, oprac. A. Wolff i A. Borkiewicz-Celińska, pod red. J. Wiśniewskiego i [następnie] A. Gąsiorowskiego, Wrocław 1971,
Słownik historyczno-geograficzny województwa płockiego w średniowieczu, oprac. A. Borkiewicz-Celińska, pod red. J. Wiśniewskiego i [następnie] A. Gąsiorowskiego, Wrocław 1980–1981, Warszawa 1998–2000,
Słownik historyczno-geograficzny ziemi warszawskiej w średniowieczu, oprac. A. Wolff, K. Pacuski, do druku podały M. Piber-Zbieranowska, A. Salina, pod redakcją T. Jurka, Warszawa 2013.
Tomy te dostępne są również w wersji elektronicznej na stronie: http://www.slownik.ihpan.edu.pl/index.php

Słownik historyczno-geograficzny ziemi liwskiej w średniowieczu, oprac. M. Piber-Zbieranowska, A. Salina, przy współpracy E. Kowalczyk-Heyman, pod red. T. Jurka, Warszawa 2017.

 

Z zasobów Kartoteki Wolffa można korzystać na miejscu (IH PAN, pok. 16) jedynie po wcześniejszym umówieniu się – telefonicznie (22 831 63 38) lub mailowo slownik_maz@ihpan.edu.pl