Profesor Tadeusz Manteuffel

Ochotnicy Leon, Tadeusz, Ryszard Manteufflowie, 1920, IH PAN

Twórca koncepcji, założyciel i organizator Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk oraz jego przez 18 lat pierwszy dyrektor, a od 1994 roku także patron, urodził się 5 marca 1902 roku w Rzeżycy na terenie tzw. Inflant Polskich (dziś Łotwa).

W 1918 roku rodzina osiadła w Warszawie, a on rok później rozpoczął tu uniwersyteckie studia historyczne. W 1920 roku wraz z braćmi uczestniczył jako ochotnik w wojnie polsko-bolszewickiej i stracił w niej prawą rękę. Powrócił na uczelnię stając się na seminarium mediewistycznym Marcelego Handelsmana jednym z najwybitniejszych jego uczniów. Doktoryzował się w 1924 roku i w latach 1924–1926 odbył staże naukowe we Francji, Włoszech i Anglii, zaś w latach 1929–1930 na stypendium Funduszu Kultury Narodowej przebywał w Paryżu i Heidelbergu. Przeprowadzoną po powrocie do kraju habilitację zatwierdzono w 1931 roku. W 1933 roku został sekretarzem odbywającego się w Warszawie VII Międzynarodowego Kongresu Nauk Historycznych i za tę pracę otrzymał Złoty Krzyż Zasługi.

Tadeusz Manteuffel, lata 20./30., IH PAN

Tadeusz Manteuffel z żoną Marią, 1965, IH PAN

Tadeusz Manteuffel z córkami, Anną i Małgorzatą, 1965, IH PAN

Poświadczenie udziału Tadeusza Manteuffla w tajnym nauczaniu podczas II wojny światowej, 1945, Archiwum Uniwersytetu Warszawskiego, K 1163

W latach II wojny światowej stał się jedną z najważniejszych postaci polskiej inteligencji zaangażowanej w walkę cywilną z niemieckim okupantem. Od wiosny 1940 roku do lata 1944 roku był sekretarzem redakcji czołowego organu Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej, czyli „Wiadomości Polskich”. Jesienią 1940 roku przystąpił do organizowania sekcji historycznej działającego w podziemiu tajnego Uniwersytetu Warszawskiego. Był jej kierownikiem i sam prowadził w niej zajęcia. W 1944 roku sekcja liczyła 12 wykładowców i 90 studentów. W gronie tym znajdowali się przyszli profesorowie: Krzysztof Dunin-Wąsowicz, Jerzy Michalski, Zbigniew Wójcik, Andrzej Wyczański i Andrzej Zahorski. Odrębną formą konspiracyjnej działalności Tadeusza Manteuffla była jego współpraca z Biurem Informacji i Propagandy Komendy Głównej Armii Krajowej. Z tego też powodu został umieszczony przez skrajną prawicę na liście proskrypcyjnej osób podejrzanych o sympatie lewicowe. W obliczu „kainowych zbrodni” (zamordowani zostali m. in. koledzy z BIP-u Ludwik Widerszal i Jerzy Makowiecki, wydano Niemcom ukrywającego się Marcelego Handelsmana), ratując życie w połowie lipca 1944 roku wyjechał z Warszawy.

Powrócił, na piechotę, już w styczniu 1945 roku, a 1 lutego zgłosił się do pracy przy uruchomianiu uniwersytetu. Proszącemu o radę Aleksandrowi Gieysztorowi odradził przyłączenie się do zbrojnego podziemia uważając, że ważniejsza jest odbudowa uniwersytetów. Profesorem Uniwersytetu Warszawskiego Tadeusz Manteuffel został 1 września 1945 i był nim do 30 września 1968 roku. Kierownikiem Instytutu Historycznego UW był w latach 1945–1955. Pełnił też funkcje dziekana Wydziału Humanistycznego oraz prorektora uczelni. W latach 1950–1953 piastował godność prezesa Polskiego Towarzystwa Historycznego, był członkiem Polskiej Akademii Umiejętności i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego.

Piotr Joliot, Irena Joliot-Curie i Tadeusz Manteuffel w czasie I Kongresu Nauki Polskiej, 1951, Archiwum PAN, Zbiór Fotografii, XXVIII-140

I Kongres Nauki Polskiej powołał go 2 lipca 1951 roku na członka Komisji Organizacyjnej Polskiej Akademii Nauk. Od 1958 roku był członkiem prezydium PAN. Nominacja na stanowisko dyrektora Instytutu Historii PAN nosi datę 1 stycznia 1953 roku. Należy zwrócić uwagę na fakt, że nominację tę uzyskał bezpartyjny uczony, niezaangażowany w jakąkolwiek działalność polityczną. Dzięki talentom organizacyjnym udało się Tadeuszowi Manteufflowi stworzyć z Instytutu Historii PAN jeden z najważniejszych w Polsce ośrodków badań nad historią Polski oraz historią powszechną. Kilkutygodniowy pobyt w Paryżu w 1960 roku wystarczył mu nie tylko do uzgodnienia sprawy stypendiów przyznawanych polskim historykom przez VI sekcję École Pratique des Hautes Études, lecz także na nawiązanie kontaktów z Jerzym Giedroyciem i Maisons Lafitte, co zapewniło regularne otrzymywanie „Kultury” paryskiej, „Zeszytów Historycznych” oraz publikacji książkowych przez naszą bibliotekę.

Dla powojennej historiografii polskiej duże znaczenie miał wygłoszony przez Tadeusza Manteuffla w 1958 roku w Krakowie na VIII Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich referat zawierający ostrą krytykę systemu stalinowskiego, który wyznaczał historii jako nauce rolę służebną wobec polityki. Nie mniej cenna była jego postawa w marcu 1968 roku, kiedy to potępiał kampanię antysemicką.

Autorytet moralny Tadeusza Manteuffla uzyskany dzięki własnym dokonaniom, a także odgrywana przezeń rola środowiskowego „przywódcy opinii” przyczyniły się po latach do tego, że Jego wychowankowie będą mieli istotny wkład w narodziny Trzeciej Rzeczpospolitej, by wymienić tu tak wybitne postaci jak Bronisław Geremek, Jerzy Jedlicki, Krystyna Kerstenowa, Karol Modzelewski, czy Henryk Samsonowicz.



Profesor Tadeusz Manteuffel z grupą studentów; od lewej: Janusz Tazbir, Benedykt Zientara, Jan Molenda, Antoni Mączak, Julia Tazbirowa, Henryk Samsonowicz, Tadeusz Manteuffel, 1953, Muzeum Uniwersytetu Warszawskiego, 132 F

Pogrzeb Tadeusza Manteuffla, 26 września 1970 roku, materiały Jerzego Dowiata, Archiwum PAN, III-343, j. 89, k. 6

Okolicznościowa koperta ze znaczkiem wyemitowana z okazji 90. rocznicy urodzin Tadeusza Manteuffla, 1992, Archiwum PAN

Tadeusz Manteuffel do końca pracował jako dyrektor Instytutu Historii PAN, zmarł w Warszawie 22 września 1970 roku. Został pochowany w Alei Zasłużonych na warszawskich Powązkach. Był autorem m.in. wielokrotnie wznawianego podręcznika uniwersyteckiego Historia powszechna. Średniowiecze. Najbardziej znanym jego dziełem były Narodziny herezji. Wyznawcy dobrowolnego ubóstwa w średniowieczu (trzy wydania krajowe, także edycja francuska, niemiecka i dwie włoskie). W 1976 roku staraniem ucznia Stanisława Trawkowskiego ukazał się pośmiertnie tom Historyk wobec historii. Rozprawy nieznane, pisma drobne, wspomnienia. W 1982 roku jedna z ulic na warszawskim osiedlu Gocław otrzymała nazwę Tadeusza Manteuffla. Od 1994 roku założony przezeń instytut nosi nazwę Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk. Od 2012 roku na siedzibie Instytutu Historii PAN na Rynku Starego Miasta w Warszawie widnieje tablica informująca, kto jest tej instytucji patronem.

Tekst i wybór zdjęć
prof. dr hab. Tomasz Szarota