Historia siedziby Instytutu Historii PAN

Siedzibę Instytutu stanowią dwie połączone kamienice w bloku działek przy Rynku Starego Miasta (Strona Kołłątaja): kamienica nr 29 (nr hipoteczny 47) i nr 31 (nr hip. 48). Ta druga kamienica zajmuje działkę narożną i sięga wzdłuż ul. Wąski Dunaj do ul. Piwnej, przy której dawna oficyna jest oznaczona osobnym numerem (Piwna 48).

Kamienica nr 29 została zbudowana przed 1442 r. (należała wtedy do Andrzeja Grabskiego) i była pierwszym domem murowanym w tym bloku przyrynkowym. W 1444 r. stała się własnością Andrzeja Kazuba, kupca pochodzącego z drobnej szlachty z Korytowa w ziemi wyszogrodzkiej. Dał on początek znacznej rodzinie w patrycjacie Starej Warszawy. Utrzymywał kontakty handlowe z Gdańskiem, Poznaniem, Wrocławiem i Krakowem, a także odwiedził Rzym. W 1478 r. kupił wieś książęcą Duchnów w ziemi warszawskiej. Był kolejno ławnikiem i rajcą, a w latach 1480 (?) i 1493–1494 burmistrzem miasta. Gdy Andrzej Kazub i następnie jego syn Jan zmarli, od 1502 r. kamienica należała do wdowy po Janie, Małgorzaty i ich dzieci. Z okresu przed połową XVI w. są zachowane w piwnicach i w murach przyziemia liczne pozostałości wątków gotyckich, a także ceglany portal.

 

Około połowy XVI w. kamienica przeszła w ręce innej rodziny patrycjuszowskiej – Gizów. Byli posiadaczami nie tylko tego domu, a jako właściciele tej kamienicy są poświadczeni: Jakubowa Gizina (1612), Mikołaj Giza syn Jakuba (1640), Gizina wdowa po Mikołaju (1656, 1669). W XVIII w. kamienicę nazywano Sakresowską, wiadomo, że w 1741 r. posiadał ją Michał Sacres ławnik (późniejszy burmistrz). Około połowy XVIII w. kamienica została przebudowana, m.in. otrzymała nową fasadę. W 1754 r. należała do metrykanta koronnego, Ignacego Nowickiego, w latach 1788-1846 do Józefa i Anny Filipeckich oraz ich spadkobierców. Po zniszczeniach w 1944 r. zachowały się fragmenty murów przyziemia z portalem. W latach 1951–1953 kamienicę odbudowano według projektu Wacława Podlewskiego, z odtworzeniem bryły i fasady z połowy XVIII w.

 

 

 

Kamienica nr 31 jest obecnie nazywana kamienicą „Pod świętą Anną”, a przez historyków architektury kamienicą Plumhoffowską. Od pierwszej połowy XIX w. przypisywano jej niesłusznie nazwę kamienicy Książąt Mazowieckich.

W 1440 r. stał na tym miejscu dom drewniany braci Rafała Suchopędka i Wawrzyńca kuśnierza. Przed 1466 r. zbudowano frontową część kamienicy. Z tego czasu są zachowane fragmenty ścian w piwnicach oraz gotycki mur od ul. Wąski Dunaj z pięcioma smukłymi oprofilowanymi wnękami ostrołukowymi. Następnie przeprowadzono dalszą budowę dochodząc do podwórza (miejsce późniejszej klatki schodowej). W 1468 r. właścicielką kamienicy była Małgorzata z Małodobrych, wdowa po Macieju Rzepce; miała dwóch synów, Kaspra i Jana, oraz trzy córki (Helena została żoną Mikołaja Skargi z Grójca).

 

Właściciel sąsiedniej kamienicy nr 29, Andrzej Kazub, nabył kamienicę nr 31 prawdopodobnie wkrótce po 1468 r. Przy podziale spadku po nim w 1502 r. jego syn Mikołaj dostał połowę tej kamienicy, a drugą połowę dostała wdowa po synu Janie, Małgorzata, wraz z dziećmi. Już jednak w 1506 r. Mikołaj Kazub posiadał całą nieruchomość. Ten wybitny przedstawiciel patrycjatu warszawskiego, kupiec o rozległych kontaktach handlowych, był stale wybierany do władz miasta, od roku 1505 na ławnika, od 1511 na rajcę, a w latach 1520–1523 i 1526 pełnił funkcję burmistrza. Korzystając z praw szlachcica był właścicielem ziemskim i miał związki z dworem księcia Konrada III Rudego. Zmarł przed 8 III 1527 r. Jego synem był Stanisław Kazub. W pierwszej tercji XVI w. Kazubowie dokonali przebudowy domu (umieszczona niegdyś nad wejściem data 1535 mogła oznaczać zakończenie prac). Kamienica otrzymała wtedy nową fasadę z ostrołukowymi wnękami okiennymi parteru (częściowo zachowane). Nad narożną skarpą znajduje się późnogotycka figura św. Anny Samotrzeć; rzeźba ta zapewne ma związek z żoną Andrzeja Kazuba, Anną, która zmarła przed 1513 r. Zachowały się piwnice w trzech poziomach, przykryte sklepieniami kolebkowymi, w części ostrołukowymi, ze śladami schodów na Rynek, z okienkami na Wąski Dunaj. Dwa portale z owego czasu zostały przemieszczone w XVII w. do sieni – jeden z węgarami i nadprożem pokrytymi krzyżującymi się laskami jest oryginalny, drugi analogiczny z głową Chrystusa odkuto na nowo w 1953 r. Jednocześnie z pracami w części głównej wybudowano na miejscu drewnianych zabudowań gospodarczych murowaną oficynę wraz z przyległą od podwórza głęboką konstrukcją, która prawdopodobnie była studnią.

W 1556 r. od pisarza ziemskiego warszawskiego, Stanisława Jeżewskiego, nabył tę kamienicę złotnik pochodzący z Krakowa, Adam Szałapski. Po nim dziedziczyli jego potomkowie, przeważnie mając własność połowy nieruchomości. Henryk Plumhoff, kupiec rodem z Gdańska, wielokrotny ławnik, rajca i burmistrz Starej Warszawy, w 1630 r. kupił jedną połowę, a w 1635 drugą. Wtedy kamienica została gruntownie przebudowana. Zmieniono wówczas układ wnętrz. Utworzono nową fasadę z późnorenesansowym portalem, który ma w zwieńczeniu kartusz z gmerkiem w formie herbu szlacheckiego oraz inicjały H. P., dano nowe obramienia okien, wyższe kondygnacje podzielono fryzami sgraffitowymi przechodzącymi na elewację boczną. Do niej na pierwszym piętrze przy wschodnim narożniku dobudowano wykusz. Ścianę frontową zwieńczono attyką. Henryk Plumhoff zmarł w 1637 r.

 

 

 

 

 

Między 1671 a 1674 r. kamienicę nabył Dawid Zappio, kupiec pochodzący z Wenecji i utrzymujący związki z tym miastem. Był kolejno członkiem ławy i rady Starej Warszawy, a w latach 1683–1685 burmistrzem (zmarł przed 1699 r.). Na fasadzie umieścił płaskorzeźbę przedstawiającą św. Marka oraz lwa, czyli patrona Wenecji i jej symbol (płaskorzeźbę zniszczono w drugiej ćwierci XIX w.). Od 1699 do 1732 (?) r. kamienica należała do Winklerów, później do Drewników. W latach 1741–1757 właścicielem był Jan Chryzostom Kostrzewski, doktor medycyny z dyplomem z Montpellier. Przeprowadził on remont oficyny zmieniający elewację od ul. Piwnej, umieścił nowy portal, w którym są jego inicjały, gmerk i data 1746. Spadkobiercy Kostrzewskiego sprzedali całą kamienicę w 1766 r. Wojciechowi Lobertowi, który wynajął wnętrze francuskiej traktierni Quellusa. Nieruchomość należała do Lobertów do 1806 r. W 1834 r. nabyli ją Franciszek i Marianna Tietz, którzy dokonali przebudowy kamienicy: zmienili podziały wnętrz, połączyli główną część z oficyną przez wybudowanie wspólnej klatki schodowej i ściany kurtynowej od Wąskiego Dunaju, usunęli część elementów fasady.

IntytutuHistorii
 

W 1913 r., dzięki finansowej darowiźnie Adama i Ludwiki Czartoryskich, kamienicę z rąk prywatnych właścicieli wykupiło Towarzystwo Miłośników Historii. Nastąpiły badania i prace konserwatorskie prowadzone przez Władysława Marconiego i Jarosława Wojciechowskiego, m.in. odsłonięto relikty gotyckie. W części frontowej powstała na pierwszym piętrze duża sala, a ponad nią – dwie kondygnacje z mniejszymi pomieszczeniami.

Po zniszczeniach w 1944 r. zachowały się piwnice, sklepienia parteru, w znacznej większości fasada oraz elewacja boczna. Kamienicę odbudowano w latach 1948–1953 według projektu Jana Grudzińskiego, z zachowaniem ocalałych elementów, z nowo projektowanymi wnętrzami, które na parterze nawiązują do stanu sprzed 1944 r. W trakcie odbudowy kamienic nr 29 i nr 31 ich wnętrza zostały połączone. Obie kamienice przeznaczono na siedzibę Instytutu Historii PAN, ale znalazły w nim także siedzibę Polskie Towarzystwo Historyczne i Towarzystwo Miłośników Historii.

Tekst: Henryk Rutkowski